Herman Melville to jeden z najważniejszych pisarzy amerykańskich XIX wieku, autor powieści „Moby Dick”, uznawanej za jedno z najwybitniejszych dzieł literatury światowej. Jego życie pełne było przygód morskich, które stały się kanwą dla jego twórczości literackiej, oraz lat zapomnienia i biedy, po których nastąpił pośmiertny triumf. Historia Melville’a to opowieść o artyście wyprzedzającym swoje czasy, który za życia nie doczekał się należytego uznania.

Choć dziś jego imię jest nierozłącznie związane z białym wielorybem, twórczość Melville’a obejmuje znacznie szerszy dorobek: od reportaży morskich przez filozoficzne powieści po poezję i krótkie opowiadania. Kim był ten tajemniczy pisarz, co skłoniło go do napisania „Moby Dicka” i dlaczego jego dzieło zostało odkryte na nowo dopiero po śmierci autora?

Życiorys Hermana Melville’a

Herman Melville urodził się 1 sierpnia 1819 roku w Nowym Jorku jako trzecie dziecko Allana i Marii Melville. Rodzina należała do zamożnej warstwy mieszczaństwa nowojorskiego. Ojciec prowadził handel, ale gdy Herman miał zaledwie jedenaście lat, biznes upadł i rodzina popadła w poważne kłopoty finansowe. Ojciec Allan Melville zmarł w 1832 roku, pozostawiając żonę i ośmioro dzieci w trudnej sytuacji materialnej.

Młody Herman musiał wcześnie przerwać edukację i podjąć pracę zarobkową. Pracował jako nauczyciel, urzędnik bankowy i pomocnik w sklepie, jednak żadna z tych prac go nie satysfakcjonowała. Prawdziwy zwrot w jego życiu nastąpił w 1839 roku, gdy jako dwudziestolatek zaciągnął się jako marynarz na statek handlowy płynący do Liverpoolu.

Lata morskich przygód

W 1841 roku Melville wyruszył w podróż, która zmieniła jego życie i ukształtowała całą jego twórczość. Zaciągnął się na wielorybnik „Acushnet” wyruszający z New Bedford na Pacyfik. Przez kolejne kilkanaście miesięcy uczestniczył w rejsach wielorybniczych, poznając od środka tę brutalną i wymagającą branżę.

W 1842 roku Melville zdezerterował z wielorybnika w Nukuhivie na Markizach, spędzając kilka tygodni wśród miejscowej ludności, w tym w dolinie Typee zamieszkałej przez kanibalistyczne plemię Tajpi. To doświadczenie stało się podstawą jego pierwszej powieści. Następnie trafił na Tahiti, gdzie brał udział w buncie na statku, po czym osiedlił się na Hawajach. Do Stanów Zjednoczonych powrócił na okręcie wojennym w 1844 roku.

Małżeństwo i rodzina

Po powrocie do kraju Melville ożenił się w 1847 roku z Elizabeth Shaw, córką sędziego Lemmuela Shawa. Małżeństwo doczekało się czwórki dzieci. Przez pewien czas rodzina mieszkała w Nowym Jorku, ale w 1850 roku Melville kupił farmę Arrowhead w Pittsfield w stanie Massachusetts, gdzie sąsiadował z Nathanielem Hawthorne’em, z którym zawarł głęboką przyjaźń intelektualną mającą wpływ na powstanie „Moby Dicka”.

Twórczość Hermana Melville’a

Dorobek literacki Melville’a jest rozległy i zróżnicowany. Obejmuje powieści przygodowe, dzieła filozoficzne, opowiadania i poezję, przy czym wszystkie te formy noszą piętno głębokiej refleksji nad naturą ludzką i sensem egzystencji.

Wczesne powieści morskie

Debiutanckie dzieła Melville’a cieszyły się dużą popularnością wśród czytelników. Pierwsza powieść „Taipi” (1846) opisywała pobyt autora wśród polinezyjskiego plemienia i była sensacją wydawniczą. Czytelnicy pochłaniali opisy egzotycznych wysp i tajemniczych tubylców. Rok później ukazało się „Omoo” (1847), będące kontynuacją przygód na Tahiti.

Kolejne dzieła, takie jak „Mardi” (1849), „Redburn” (1849) i „Biały kubrak” (1850), przyniosły zróżnicowane przyjęcie. „Mardi” zaskoczyło czytelników swoim filozoficznym charakterem i rozczarowało tych, którzy spodziewali się kolejnej przygodowej opowieści.

Arcydzieło: Moby Dick

W 1851 roku ukazało się dzieło, które miało uczynić Melville’a nieśmiertelnym: „Moby-Dick; or, The Whale”. Powieść ta, napisana podczas pobytu na farmie Arrowhead, łączyła w sobie kilka gatunków i warstw: reportaż o wielorybnictwie, powieść przygodową, traktat filozoficzny i dramat psychologiczny.

Wbrew późniejszej sławie, „Moby Dick” przyjęty został chłodno. Krytycy i czytelnicy byli zdezorientowani jego złożonością i objętością. Powieść była komercyjną porażką i w konsekwencji doprowadziła do poważnego kryzysu finansowego w życiu Melville’a.

Późniejsza twórczość i zapomnienie

Po klęsce „Moby Dicka” Melville kontynuował pisanie, ale kolejne dzieła nie poprawiły jego reputacji. „Pierre” (1852) spotkał się z druzgocącymi recenzjami. Mimo to powstały w tym czasie „Bartleby Skryba” (1853) i „Benito Cereno” (1855), które dziś zaliczane są do arcydzieł amerykańskiej krótkie prozy. Powieść „Billy Budd” pisana przez ostatnie lata życia Melville’a ukazała się pośmiertnie dopiero w 1924 roku.

W ostatnich dekadach życia Melville pracował jako inspektor celny w Nowym Jorku, a pisarstwo stało się dla niego zajęciem prywatnym. Pisał głównie poezję, w tym zbiory wierszy poświęcone wojnie secesyjnej. Przez współczesnych był niemal zupełnie zapomniany.

Moby Dick i jego symbolika

„Moby Dick” to powieść wielowarstwowa, która na przestrzeni lat doczekała się niezliczonych interpretacji. Opowieść o wielorybniku „Pequod” i obsesyjnej pogoni kapitana Ahaba za białym kaszalotem jest jednocześnie opowieścią o kondycji ludzkiej, walce z naturą i poszukiwaniu sensu istnienia.

Biały wieloryb jako symbol

Tytułowy Moby Dick, biały kaszalot, który odgryzł nogę kapitanowi Ahabowi, jest jednym z najbogatszych symboli w literaturze światowej. W zależności od interpretacji biały wieloryb symbolizuje: nieznaną i nieprzewidywalną siłę natury, zło lub dobro absolutne, Boga lub los, nieskończoność i niepoznawalność świata, a nawet śmierć i nieuchronny koniec.

Biała barwa wieloryba, niezwykła dla tego gatunku, pogłębia symbolikę, kojarząc się jednocześnie z czystością i z albinizmem jako anomalią, z niezwykłością i z grozą.

Kapitan Ahab i obsesja

Kapitan Ahab to postać tragiczna w klasycznym sensie tego słowa. Jego obsesyjna nienawiść do białego wieloryba, który pozbawił go nogi podczas poprzedniego rejsu, prowadzi go i całą załogę do zagłady. Melville ukazuje, jak nieumiarkowana żądza zemsty niszczy człowieka i wszystkich wokół niego.

Wartość dokumentalna

Niezależnie od warstwy symbolicznej „Moby Dick” jest też niezwykłym dokumentem epoki. Melville z drobiazgową dokładnością opisuje techniki wielorybnictwa w XIX wieku, rodzaje statków, wyposażenie harpunników i wszystkie aspekty życia na wielorybniku. Te rozdziały encyklopedyczne, które wielu czytelników pomija, stanowią bezcenne źródło historyczne.

Przyjaźń z Nathanielem Hawthorne’em

Jednym z najważniejszych epizodów w życiu Melville’a była przyjaźń z Nathanielem Hawthorne’em, autorem „Szkarłatnej litery”. Pisarze poznali się w 1850 roku, kiedy Melville kupił farmę w pobliżu Pittsfield w Massachusetts, gdzie Hawthorne już mieszkał. Szybko nawiązali głęboką intelektualną więź opartą na wymianie idei, dyskusjach o literaturze i filozofii.

Melville niemal ubóstwiał Hawthorne’a, widząc w nim mistrza, który pierwszy dał mu poczucie, że literatura może być czymś więcej niż rozrywką. Wpływ Hawthorne’a jest widoczny w „Moby Dicku”, szczególnie w głębszych warstwach psychologicznych i moralistycznych powieści. Melville zadedykował „Moby Dicka” właśnie Hawthorne’owi, pisząc: „W podziwie dla jego geniuszu ten tom jest dedykowany Nathanielowi Hawthorne’owi”.

Przyjaźń stopniowo ostygła, gdy Hawthorne przeniósł się z Massachusetts, ale jej ślad pozostał w twórczości obu pisarzy. Dla Melville’a był to czas najintensywniejszej pracy twórczej i pewnie najszczęśliwszy okres w jego życiu.

Melville a wielorybnictwo w XIX wieku

Aby zrozumieć „Moby Dicka”, warto poznać kontekst historyczny wielorybnictwa w Ameryce w XIX wieku. W czasach Melville’a wielorybnictwo było jedną z najważniejszych gałęzi przemysłu Stanów Zjednoczonych, a porty takie jak New Bedford w Massachusetts były centrami tej branży.

Tłuszcz wieloryba służył przede wszystkim jako olej do lamp, a także jako surowiec do produkcji mydła, świec i smarów przemysłowych. Fiszbiny wielorybów wykorzystywano do produkcji gorsetów, parasoli i innych artykułów. Pojedynczy rejs wielorybniczy mógł trwać od roku do czterech lat, a załogi były wielonarodowe, składając się z Amerykanów, Europejczyków, Afroamerykanów i Polinezyjczyków.

Melville ukazał ten świat bez idealizacji, opisując brutalność polowań, trudne warunki życia na statku i hierarchię społeczną panującą na wielorybniku. Ten dokumentalny aspekt „Moby Dicka” czyni powieść bezcennym świadectwem epoki, która zniknęła wraz z pojawieniem się nafty jako tańszego i wydajniejszego źródła oświetlenia.

Pośmiertna sława i znaczenie dla literatury

Herman Melville zmarł 28 września 1891 roku w Nowym Jorku, niemal zupełnie zapomniany przez świat literacki. W nekrologu w prasie nowojorskiej mylnie podano nawet jego imię. W chwili śmierci „Moby Dick” był od lat niedostępny w druku.

Rehabilitacja Melville’a nastąpiła na początku XX wieku, szczególnie po 1919 roku, kiedy w stulecie urodzin pisarza badacze literatury na nowo odkryli jego twórczość. W latach dwudziestych XX wieku „Moby Dick” zyskał status arcydzieła literatury światowej, a Melville dołączył do panteonu klasyków literatury amerykańskiej obok Marka Twaina, Nathaniela Hawthorne’a i Edgara Allana Poe’a.

Wpływ Melville’a na późniejszą literaturę jest ogromny. Jego sposób narracji, mieszanie gatunków, głębia psychologiczna postaci i filozoficzne pytania, które stawia, zainspirowały pokolenia pisarzy na całym świecie. „Moby Dick” jest dziś obowiązkową lekturą na wielu uniwersytetach i uważany za jeden z fundamentów literatury anglojęzycznej.

Inne ważne dzieła Melville’a

Choć „Moby Dick” przyćmiewa pozostałą twórczość Melville’a, jego inne dzieła są równie warte uwagi:

Bartleby Skryba (1853) – opowiadanie o urzędniku, który na każdą prośbę odpowiada „wolałbym nie”, uznawane za jedno z pierwszych dzieł literatury absurdu i egzystencjalizmu
Benito Cereno (1855) – opowiadanie o buncie niewolników na statku, poruszające kwestie rasizmu i moralności
Billy Budd (pośmiertnie 1924) – ostatnia powieść, opowieść o niewinnym marynarzu skazanym na śmierć, interpretowana jako alegoria chrześcijańska
Taipi (1846) – debiut, barwny opis życia wśród polinezyjskich tubylców
Biały kubrak (1850) – satyryczny obraz życia na okręcie wojennym marynarki USA

Często zadawane pytania

Kiedy i gdzie urodził się Herman Melville?

Herman Melville urodził się 1 sierpnia 1819 roku w Nowym Jorku, w stanie Nowy Jork, Stany Zjednoczone. Był trzecim dzieckiem Allana i Marii Melville. Zmarł w tym samym mieście 28 września 1891 roku, mając 72 lata.

Dlaczego Moby Dick odniósł sukces dopiero po śmierci autora?

Za życia Melville’a „Moby Dick” był zbyt oryginalny i złożony jak na gusty czytelników epoki wiktoriańskiej. Mieszanie gatunków, filozoficzne dywagacje i encyklopedyczne rozdziały o wielorybnictwie dezorientowały publiczność przyzwyczajoną do prostszych powieści przygodowych. Dopiero na początku XX wieku badacze literatury docenili nowatorstwo i głębię tego dzieła.

Czy Melville sam był marynarzem i wielorybnikiem?

Tak, Melville przez kilka lat pracował jako marynarz i uczestniczył w rejsach wielorybniczych. W 1841 roku zaciągnął się na wielorybnik „Acushnet”, który wyruszył na Pacyfik. Bezpośrednie doświadczenia z wielorybnictwem, życiem na statku i pobytem na polinezyjskich wyspach stały się podstawą jego twórczości literackiej, w tym szczególnie „Moby Dicka”.

Co symbolizuje biały wieloryb w powiesci Melville’a?

Biały wieloryb Moby Dick jest jednym z najbogatszych symboli literackich. W zależności od interpretacji może symbolizować: niepoznawalną siłę natury, zło lub Boga, nieuchronne przeznaczenie, obsesję i destrukcyjną żądzę zemsty, a także wszystko, co nieskończone i niepoznawalne. Sama biel wieloryba kojarzy się zarówno z czystością, jak i z grozą i anomalią.

Jakie inne dzieła Melville’a warto przeczytac?

Poza „Moby Dickiem” warto sięgnąć przede wszystkim po opowiadania „Bartleby Skryba” i „Benito Cereno”, które są mistrzostwami krótkiej prozy i poruszają ponadczasowe tematy. Pośmiertnie wydany „Billy Budd” to piękna i wzruszająca powieść. Dla tych, którzy interesują się egzotyką Polinezji, pierwsza powieść „Taipi” jest lekturą zarówno rozrywkową, jak i historycznie wartościową.

Gdzie można przeczytac dzieła Hermana Melville’a po polsku?

Dzieła Hermana Melville’a w przekładzie na język polski są dostępne w bibliotekach publicznych w całej Polsce. „Moby Dick” doczekał się kilku polskich przekładów i jest regularnie wznawiany przez różne wydawnictwa. Starsze przekłady dostępne są także w cyfrowych zbiorach Biblioteki Narodowej i innych bibliotek cyfrowych. Opowiadanie „Bartleby Skryba” i „Benito Cereno” również ukazały się w polskich antologiach prozy amerykańskiej.